INVERDAN ZAANSTAD

Gemeente Zaanstad

UITDAGING

De gemeente Zaanstad is vanaf 2003 bezig met de ontwikkeling van haar nieuwe stadscentrum. Het nieuwe centrum kenmerkt zich door de traditionele Zaanse bouwstijl van de panden, gebouwd langs een gracht met winkels en terrassen. Diverse bekende Nederlandse architecten hebben deze panden op een zeer bijzondere manier ontworpen. Zo is het Inntel Hotel ontworpen in de vorm van gestapelde Zaanse huisjes en het gemeentehuis als opgeblazen grote Zaanse huizen in een zigzag verband. De panden staan in een gebogen openbaar gebied met verschillende niveaus en de gebieden worden onderling verbonden door bruggen, trappen en liften. Tussen de wandelgebieden ligt een gracht die ontspringt bij het nog te bouwen cultuurcluster.

De Kruijter Openbare Verlichting is gevraagd om voor dit speciale project een verlichtingsplan te maken. Het project startte 10 jaar geleden met het ontwikkelen van een armaturen-familie. Door de vele hoogteverschillen en de moeilijke plaatsingsmogelijkheden op de gevels is het een uitdaging om armaturen op dezelfde lichtpunthoogte tegen de gevel of op een mast te plaatsen. Hiervoor ontwikkelde Simon Sprietsma van het gelijknamige bureau een uitvoeringsvorm. Om ook in het ontwerpproces beter met elkaar te communiceren zijn er namen bedacht zoals Teckel, Giraffe en Muis. De namen zeggen iets over de lengte of de hoek van de uithouder.

Na het ontwikkelen van de familie is begonnen met het vormgeven van het verlichtingsplan. Waarbij de grootste uitdaging is om de verlichting zo te plaatsen dat deze op regelmatige afstanden in het gebied komen te staan. De positie van het armatuur op een gevel moet zodanig worden gekozen dat  het er fraai uitziet én de omgeving effectief wordt verlicht. Naast gevelarmaturen en masten zijn ook de staanders van de leuningen van bruggen voorzien van inbouwarmaturen. In het gebied voldoet de verlichting aan een aantal basiseisen zoals voldoende gelijkmatigheid en lichtniveau, waardoor mensen die in dit centrum verblijven, makkelijk kunnen worden herkend. Tot slot is natuurlijk de sfeer in dit gebied van groot belang; daar is dan ook veel  aandacht aan besteed. Om aan alle eisen te kunnen voldoen is gekozen voor een driedimensionale aanpak.

3d aanpak De eerste berekeningsmodellen waren draadmodellen met obstakels om loopgebieden en gevels lichtdicht te maken. Die waren vervaardigd op basis van 2d autocad tekeningen en ingebracht in Calculux lichtberekeningssoftware. De uitkomsten werden per gebied berekend, waarbij werd nagegaan of de verlichting aan de eisen voldeed. Het kon betekenen dat armaturen op een hoger gelegen gebied verhangen moesten worden om een niveau daaronder beter te verlichten. Vanaf 2010 is gekozen om ook 3d Studio Max te gaan inzetten in het project. Er kwam toen een duidelijke behoefte om ook reflectie te kunnen mee te nemen in de berekeningen en vragen over het sfeerbeeld van de ruimte werden belangrijker. Dat maakte 3d Studio Max meer geschikt.

Reflectie Voor het gebied voor het station is bedacht om een houten overkapping te maken die indirect wordt belicht en zo de openbare ruimte door reflectie verlicht. De originele overkapping is nagebouwd en voorzien van indirecte verlichting. Uit onderzoek bleek dat het veel energie zou kosten om het openbaar gebied alleen indirect te verlichten. Met een kleine aanvulling door directe verlichting was het resultaat verbluffend. Reflectie kan worden gebruikt om donkere hoeken in het openbaar gebied te verlichten. Dit was ook het idee bij de ontwikkeling van het cultuurcluster tegenover het gemeentehuis.

Cultuurcluster Het cultuurcluster is een plaats waar wat gedronken kan worden, maar ook kan worden genoten van een optreden.  Het gebouw is contra ontwikkeld. Dit betekent dat de meeste gevelvormen aan de binnenzijde zitten; normaliter is dat aan de buitenkant. Dit is bij het cultuurcluster dus omgekeerd. Het gebouw is een soort kubus met daarin een opening in de vorm van een Zaanse gevel. Aan de buitenzijde is het pand voorzien van een geperforeerde staalplaat met een patroon van vitrage. De inspring in de gevel heeft de vorm van een klokgevel en is tot in het interieur groen afgewerkt. Men dacht dat het aanlichten van dit pand vanuit de buitenzijde van de gevel ook het openbaar gebied zou verlichten. Dit bleek in de simulaties niet het geval. Beter bleek het om op de horizontale delen van de klokgevel armaturen te plaatsen. Om deze armaturen niet te veel op te laten vallen, is dit aangevuld met  het verlichten van de rand van de klokgevel. Omdat het een contrabeeld is van een Zaanse gevel bleek het van binnenuit verlichten de beste oplossing.

De volgende stap is het verlichten van de waterval die de oorsprong van het water in de gracht is. Hierbij zijn ideeën om het water te laten oplichten van binnenuit de waterstraal.

WAT HEBBEN WE GEDAAN

Tot slot Het begint erop te lijken dat het alleen verlichten conform de richtlijnen een oude gedachte is en de combinatie van veilige en esthetische verlichting een integraal ontwerpproces is dat door architecten en lichtontwerpers gezamenlijk moet worden uitgevoerd; zeker als het gaat om een centrumplan als dit. We zijn nu 10 jaar bezig met dit mooie plan en de verwachting is dat we er nog vijf jaar met plezier aan werken!