Op de hoogte van de laatste inzichten
Is blauw licht nog natuurvriendelijk? Nieuwe inzichten in de spectrale gevoeligheid van dieren
Waarom traditionele luxmetingen onvoldoende zijn om de ecologische invloed van verlichting te beoordelen.
Leestijd: circa 6 minuten | Oktober 2026
In de Eemshaven is in het verleden gekleurde verlichting toegepast om de verstoring van vogels te beperken. Het idee hierachter was dat bepaalde lichtkleuren minder invloed hebben op het gedrag en de oriëntatie van vogels.
Maar is blauw licht, dat vaak als onderdeel van dergelijke oplossingen wordt genoemd, nog wel een verantwoorde keuze? Nieuw wetenschappelijk onderzoek laat zien dat veel dieren juist bijzonder gevoelig zijn voor kortgolvig licht, waaronder blauw en violet.
In april 2026 verscheen een onderzoek waarin een nieuwe spectrale gevoeligheidsfunctie voor dieren wordt voorgesteld: Bₐ(λ). Deze ontwikkeling maakt het mogelijk om verlichting niet uitsluitend vanuit het menselijk oog te beoordelen, maar ook vanuit de biologische gevoeligheid van dieren.
Dat roept een interessante vraag op: moeten we bestaande natuurvriendelijke verlichtingsconcepten opnieuw beoordelen?
Het menselijk oog is geen goede maatstaf voor dieren
Traditionele lichtmetingen zijn gebaseerd op de spectrale gevoeligheid van het menselijk oog, uitgedrukt met de V(λ)-functie.
Deze functie heeft een maximale gevoeligheid bij 555 nanometer, in het groen-gele gedeelte van het zichtbare spectrum. Lichtmeters gebruiken deze functie om de verlichtingssterkte in lux te bepalen.
Voor de beoordeling van de zichtbaarheid door mensen is dit een logische benadering. Voor dieren ligt dat anders.
Veel diersoorten beschikken over andere lichtgevoelige receptoren. Sommige insecten, vogels en andere dieren kunnen bijvoorbeeld ultraviolet licht waarnemen, terwijl ook hun gevoeligheid voor blauw en violet aanzienlijk kan verschillen van die van mensen.
Een lichtbron die volgens een traditionele luxmeter relatief weinig licht produceert, kan daardoor biologisch toch een aanzienlijke invloed hebben.
Een lage verlichtingssterkte in lux betekent dus niet automatisch een geringe ecologische invloed.
Afbeelding 1 – Vergelijking tussen de menselijke spectrale gevoeligheid V(λ) en de biologische gevoeligheidsfunctie Bₐ(λ).
Een nieuwe biologische gevoeligheidsfunctie: Bₐ(λ)
Op 21 april 2026 verscheen de wetenschappelijke preprint Biological Spectral Sensitivity Functions for Measuring and Managing Light at Night.
De onderzoekers stellen nieuwe spectrale wegingsfuncties voor waarmee kunstlicht biologisch relevanter kan worden beoordeeld.
Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen:
- Bₐ(λ): een algemene spectrale gevoeligheidsfunctie voor dieren.
- Bₑ(λ): een bredere functie waarin ook planten en micro-organismen worden meegenomen.
De functie Bₐ(λ) geeft relatief veel gewicht aan kortgolvig licht. De gevoeligheid neemt in het algemeen af richting langere golflengten, maar wordt niet volledig nul.
Hiermee ontstaat een alternatief voor de traditionele V(λ)-weging wanneer het doel is om de potentiële biologische blootstelling te vergelijken.
De onderzoekers introduceren onder andere Biological Irradiance, uitgedrukt in W/m², en een biologische daglicht-equivalente verlichtingssterkte.
Deze laatste maat maakt het mogelijk om de biologische blootstelling uit te drukken ten opzichte van een referentie met daglichtspectrum D65.
Ook wordt een verhouding geïntroduceerd waarmee lichtbronnen bij een gelijk fotometrisch lichtniveau op hun relatieve biologische werkzaamheid kunnen worden vergeleken.
Dit is een belangrijke stap richting een meer kwantitatieve beoordeling van ecologische lichtbelasting.
Wel is een kanttekening noodzakelijk: het onderzoek betreft een preprint die nog niet door vakgenoten is beoordeeld. Bovendien is Bₐ(λ) een algemene functie, geen exacte voorspeller van de reactie van iedere afzonderlijke diersoort.
Bron: Biological Spectral Sensitivity Functions for Measuring and Managing Light at Night – april 2026
Waarom blauw licht opnieuw ter discussie staat
Bij veel dieren ligt een belangrijk deel van de spectrale gevoeligheid in het kortgolvige gebied.
Dat betekent dat blauw licht biologisch relatief sterk kan worden waargenomen, zelfs wanneer de menselijke verlichtingssterkte beperkt is.
Uit eerder onderzoek naar de spectrale gevoeligheid van wilde dieren blijkt dat veel diergroepen gevoelig zijn voor blauw en ultraviolet licht.
Een onderzoek uit 2023, waarin gegevens over honderden fotopigmenten zijn verzameld, laat zien dat verlichting met langere golflengten vaak mogelijkheden biedt om de overlap met de visuele gevoeligheid van dieren te beperken.
Afbeelding 2 – Biologische spectrale weging van blauw, amber en rood licht bij gelijk stralingsvermogen. De werkelijke ecologische invloed is afhankelijk van onder andere diersoort, intensiteit en blootstellingsduur.
Daarmee is niet aangetoond dat rood of amber licht altijd de beste oplossing is.
Voor sommige soorten kunnen juist langere golflengten verstorend werken. Daarnaast spelen de lichtintensiteit, richting, duur en omgeving een belangrijke rol.
Wat betekent dit voor de verlichting in de Eemshaven?
De Eemshaven ligt in een ecologisch gevoelig gebied nabij de Waddenzee, waar onder andere trekvogels een belangrijke rol spelen.
Bij eerdere toepassingen van gekleurde verlichting in kust- en havengebieden werd onderzocht hoe de keuze van het lichtspectrum de verstoring van vogels kon beperken.
Deze onderzoeken hebben waardevolle inzichten opgeleverd. Tegelijkertijd is duidelijk geworden dat de reactie van vogels op verschillende lichtkleuren complexer is dan aanvankelijk werd aangenomen.
Zo bleek uit een veldonderzoek dat in 2020 werd gepubliceerd dat blauw licht onder de onderzochte omstandigheden juist een sterke aantrekkingskracht op nachtelijk trekkende vogels had. Dit effect was bijzonder duidelijk bij mist en tegenwind.
Andere onderzoeken wijzen erop dat bepaalde groenachtige spectra onder specifieke omstandigheden minder verstoring kunnen veroorzaken.
Deze resultaten spreken elkaar niet noodzakelijk volledig tegen. Ze laten vooral zien dat verschillende soorten, omstandigheden en biologische reacties niet met één algemene lichtkleur kunnen worden beschreven.
Voor de Eemshaven betekent dit dat een bestaande blauwe of blauwgroene lichtinstallatie niet uitsluitend op basis van de oorspronkelijke ontwerpgedachte als natuurvriendelijk kan worden beschouwd.
Daarvoor is een actuele beoordeling nodig van het werkelijke spectrum, de aanwezige diersoorten en de ruimtelijke lichtbelasting.
Bron: Blue light attracts nocturnally migrating birds (2020)
Niet alleen de lichtkleur, maar ook de hoeveelheid licht
Een belangrijke conclusie uit recent onderzoek is dat spectrale aanpassing slechts één onderdeel vormt van het beperken van ecologische lichtverstoring.
In oktober 2026 verscheen in Nature Reviews Biodiversity een overzichtsstudie over ecologische lichtvervuiling.
De onderzoekers benadrukken dat maatregelen bij voorkeur in een duidelijke volgorde worden toegepast: eerst onnodige verlichting voorkomen, vervolgens de ruimtelijke verspreiding en gebruiksduur beperken, en daarna het spectrum optimaliseren.
Een amberkleurige lichtbron die een groot natuurgebied verlicht, hoeft daardoor niet beter te zijn dan een zorgvuldig afgeschermde lichtbron die uitsluitend het noodzakelijke oppervlak verlicht.
Ook dimmen, uitschakelen en het beperken van directe uitstraling blijven belangrijke maatregelen.
Bron: Understanding and managing ecological light pollution – Nature Reviews Biodiversity, oktober 2026
Van luxmeting naar biologische lichtmeting
De ontwikkeling van Bₐ(λ) biedt interessante mogelijkheden voor lichttechnisch onderzoek.
Met een spectroradiometer kan de spectrale verdeling van een lichtbron worden vastgesteld. Vervolgens kan deze verdeling worden gewogen met de biologische gevoeligheidsfunctie.
Daarmee wordt het mogelijk om twee lichtbronnen niet alleen te vergelijken op basis van hun verlichtingssterkte in lux, maar ook op basis van hun potentiële biologische blootstelling.
Bij De Kruijter Public Lighting combineren we lichtmetingen, spectrale analyse, lichtberekeningen en beeldverwerking.
Een volgende stap is om deze technieken te verbinden met biologische spectrale wegingsfuncties. Daarmee kunnen ecologische lichtkaarten worden ontwikkeld waarin zichtbaar wordt waar verlichting mogelijk de grootste biologische invloed heeft.
Voor een betrouwbare beoordeling moeten de spectrale eigenschappen van de lichtbronnen, de geometrie van de installatie en de aanwezige diersoorten worden meegenomen.
Dit biedt mogelijkheden om niet alleen bestaande verlichting te beoordelen, maar ook alternatieve lichtconcepten objectief te vergelijken.
De onderzoekers achter Bₐ(λ) hebben hiervoor een online rekentool beschikbaar gesteld:
Ecological Light Toolbox – biologische lichtmaten berekenen
Is blauw licht daarmee achterhaald?
De wetenschap geeft aanleiding om het gebruik van blauw licht kritisch te heroverwegen, maar niet om iedere toepassing zonder nader onderzoek af te wijzen.
Wat wel is veranderd, is de manier waarop we de ecologische invloed van verlichting kunnen onderbouwen.
Een lichtkleur die voor één diersoort of onder bepaalde omstandigheden gunstig blijkt, is niet automatisch geschikt voor een volledig ecosysteem.
De nieuwe biologische gevoeligheidsfunctie Bₐ(λ) biedt een waardevol aanvullend instrument om lichtbronnen spectraal te vergelijken.
Voor specifieke diersoorten blijven soortgerichte onderzoeken en gevoeligheidsfuncties echter noodzakelijk.
De belangrijkste conclusie is dat natuurvriendelijke verlichting niet langer uitsluitend op basis van lichtkleur of luxwaarde zou moeten worden beoordeeld.
De werkelijke spectrale verdeling, de biologische gevoeligheid van dieren en de ruimtelijke en temporele lichtbelasting moeten gezamenlijk worden onderzocht.
Dat maakt het mogelijk om verlichting niet alleen energiezuinig en functioneel te ontwerpen, maar ook ecologisch beter te onderbouwen.
De Kruijter Public Lighting – Meten, Simuleren en Rapporteren.
Gerelateerde publicaties en bronnen
- Waarom V(λ) en traditionele lichtmetingen tekortschieten voor flora en fauna – De Kruijter Public Lighting
- Biological Spectral Sensitivity Functions for Measuring and Managing Light at Night (2026)
- Understanding and managing ecological light pollution (2026)
- A compendium of photopigment peak sensitivities and visual spectral response curves of terrestrial wildlife (2023)
- Blue light attracts nocturnally migrating birds (2020)
- NIOO-KNAW – Shining a light on nature: the importance of darkness
Wij maken licht meetbaar.
